هنر عراق و فرایند ویرانگی

هنر عراق: قسمت ششم

شاید تحریم‌های اقتصادی ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۳ علیه عراق، سنگین‌ترین ضربه‌ای باشد که طی تاریخ هنر مدرن این کشور به پیکرۀ آن وارد شده. کمبود منابع و سختی‌های معیشتی، هنرمندان بسیاری را وادار به مهاجرت به کشورهای همسایه کرد. موسسات هنری، اعضای هیات علمی خود را از دست دادند و کارمادۀ لازم برای هنرهایی مثل نقاشی و مجسمه کمیاب شد. برای اولین بار هنرمندان مدرن عراقی منبع امرار معاش خود را از دست دادند. با وجود تشکیل یک بازار خصوصی، خریداران طبقه متوسط از دست رفتند و گالری‌ها تنها می‌توانستند آثاری را با قیمت پایین، به پرسنل سازمان ملل یا سایر خارجی‌ها بفروشند.

اما همین محدودیت مواد اولیه منجر به تغییر در قالب‌ها و زیبایی‌شناسی هنر معاصر عراق شد. برای نمونه دفاتیر (یا آرتیست بوک‌) در ارجحیت قرار گرفت، چراکه کوچک و در دسترس بود و هزینۀ پایینی بر هنرمند تحمیل می‌کرد. دفترهای کریم ریسان[۱] یکی از هنرمندان نسل هشتاد[۲]، شاهدان مهم این دوران هستند.

او که متولد ۱۹۶۰ بغداد است تا دوران پس از اشغال امریکا در عراق ماند و سپس مجبور به ترک کشور شد. ریسان در صدها آرت بوک که گاه صحافی شده و گاه قابلیت بازشدن و گسترش به صفحات عمودی یا کادرهای جدا از هم را دارند، گویی آخرین مرحلۀ تخریب عراق را با تصویر و دستنوشته روایت می‌کند؛ با کلاژ، بافت، تخریب و سوزاندن، و یا دستنوشته‌هایی که گاه فرم صورت‌های فلکی یا حروف باستانی به خود می‌گیرند.

او بر دو نقطه تمرکز کرده: دیوارهای بغداد (چه کهن و چه تازه‌ساز) و نقشه‌ای هوایی از شهر. از طریق کار بر این هردو او به اشغال امریکا و آشوب پس از آن اشاره دارد.

هنر عراق هنرمدرن و معاصر عراق کریم ریسان — از دفاتیر کریم ریسان

بین هنرمندان نسل هشتاد، آنچه بیش از هر گرایش دیگری به چشم میاید، بافت‌گرایی و رسانه‌های میان نقاشی و مجسمه است. از آن جمله است زیبایی‌شناسی ویرانی حنا ملاله[۳]؛ او در کارش -نه منحصرا به عنوان یک عراقی یا خاورمیانه‌ای یا یک زن بلکه به عنوان یک انسان که مانند همه رنج می‌کشد-، زخم‌های روحی‌اش را به ساحت زیبایی‌شناسی میاورد. بخش عمدۀ آثار ملاله حول آشوب جنگ می‌چرخد.

نوعی جستجوی هویت پساجنگ، تخریب فرهنگی و انزوای هنرمندان. او در تکنیک ویرانی که برآمده از کمبود و گرانی کارماده هنری نیز هست، به اقلامی روی آورد که در محیط اطرافش در دسترس بود؛ کاغذ سوخته، پارچه‌های پاره، سیم خاردار، چوب خرد شده و گلوله و نیز کنش تخریب و سوخته‌کاری. او دربارۀ معنای نهفته در این زیبایی‌شناسی می‌گوید: «این تکنیک هم به عراق باستان و هم به عراق معاصر مربوط است.

از یک سو آسیبی را دربردارد که اشیاء هنگام تخریب متحمل می‌شوند (مثل فروریختن ساختمان‌ها و آثار باستانی) و از دیگرسو روشی منحصربفرد به من می‌دهد برای بیان دریافتم از فرم و رنگ که از پس مطالعاتم بر بین‌النهرین باستان برآمده. من تصویری از ویرانه نمی‌سازم بلکه فرایندی را بازسازی می‌کنم که طی آن ماده بدل به ویرانه می‌شود».

هنر عراق هنرمدرن و معاصر عراق آثاری از حنا ملاله — آثاری از حنا ملاله

انزوای ناشی از تحریم، توسعۀ هنر را فلج کرد و باعث گسست چشمگیری میان هنرمندان بازمانده در وطن و هنرمندان تبعیدی شد. به گفتۀ ملاله که خود تا سال ۲۰۰۶ در کشور ماند: «هنرمندان ساکن بغداد هم‌نسل او جایی میان حس حقارت از جداماندن از گفتمان فرهنگی تبعیدیان و برتری و غرور ناشی از ماندن و دفاع از سنت هنری خود در نوسان بودند». گویی آن‌ها خود را مسئول روشن‌کردن مفهوم عراقی‌بودن و تلاش برای پاک‌کردن رد صدام حسین از تاریخ عراق می‌دانستند. تلاشی برای آشتی‌دادن تناقض میان گذشتۀ باشکوه باستان با امروز ویران.

عفیفه لعیبی[۴] از نسل هنرمندان مهاجر است. او فعالیت هنری‌ش را در میانۀ دهۀ هفتاد تحت تأثیر گروه امپرسیونیست‌ها آغاز کرد. سپس در ۱۹۷۴ برای تحصیل به مسکو رفت و به‌خاطر شرایط سیاسی عراق دیگر نتوانست برگردد. زن کاراکتر محوری آثار او است، چنان که خود می‌گوید: «شخصا زنان را منشاء همه چیز می‌دانم. زنان از آغاز زمان تا کنون پشت تمام جنبش‌های تغییر بوده‌اند. پیکرۀ زن عنصر اساسی کار من است و از طریق آن مفاهیم بسیاری را منتقل می‌کنم چراکه حاوی معانی فراوان و دارای جنبه‌های متعددی است».

فیگورهای مجسمه‌گون لعیبی، در جسمانیت خود، قدرت و بیرون‌زدگی نیروی زندگی/زنانگی را نمادین می‌کند و در نرمش حرکات، پذیرندگی و پویایی را. او در کار خود از اسطوره‌های جهانی و تجربیات شخصی هردو بهره می‌برد و به ترکیبی می‌رسد که دغدغه‌های او را پیرامون زیبایی، سیاست و جامعه می‌نمایاند. به دلیل جابجایی‌های متعدد و ارتباط عمیق او با دیگر فرهنگ‌ها و نفس انسانیت، هم‌بستگی ورای مرزهای جغرافیایی و فرهنگی مضمون مهمی در کار او است. از رنسانس گرفته تا آیکون‌های مذهبی و رئالیسم اجتماعی او از همه تأثیر پذیرفته و در ترکیبی منسجم و تازه به کار می‌گیرد

هنر عراق هنرمدرن و معاصر عراق آثاری از عفیفه لعیبی — آثاری از عفیفه لعیبی

درپی مصائب متعددی که تهاجم امریکا در عراق پدید آورد -که دامنۀ آن تا امروز ادامه دارد-، پس از ۲۰۰۳ میزان مهاجرت‌ بیشتر شد و هنرمندان عراقی در جهان پراکنده شدند. هنر عراق تکه تکه شد و مرکز تولید و نیز هویت خود را -تحت تأثیر بازار هنر جهانی- از دست داد. این به‌ویژه درنتیجۀ تغییر درک جهان از آنچه هنر عراق است پدید آمد.

پس از ۲۰۰۳ این هنرمندان مهاجر عراقی بودند که نمایندۀ هنر عراق در نمایشگاه‌های جهانی تلقی می‌شدند و این منجر به طرد و بیگانگی هنرمندان داخلی شد. همچنین حملۀ امریکا آن‌ها را ناگهان با تجربیات پسامدرن جهانی مواجه کرد و دوگانگی جدیدی بین هنرمندان داخلی و خارجی شکل گرفت و رابطۀ هنرمندان با گذشته‌شا‌ن را پیچیده کرد. حال دیگر هنر عراق در منطقه پیشرو نبود و مرکز تولید و هویتش را از دست داده بود.