هنر معاصر عراق؛ شروعی دوباره

هنر معاصر عراق و هنر دیجیتال به‌عنوان رسانه‌ای جدید

پس از تهاجم امریکا به عراق در 2003 حزب بعث سقوط کرد و عبور از دولت موقت و دولت انتقالی و بعد تشکیل نهایی دولت تا 2008 به طول انجامید. می‌توان تصور کرد که تشکیل یک دولت باثبات در این کشور با آن‌همه گوناگونی فرهنگی، مذهبی و قومی آن هم درگیر اشغال -که تا 2011 به طول انجامید- و بعد جنگ با داعش از 2014 تا 2017، چه چالش عظیمی بوده.

هنر عراق تحت تأثیر همۀ این تحولات و نیز فقدان ارتباط سازنده میان فرهنگ و دولت و اَشکال جدید سانسور مذهبی و سیاسی، پویایی خود را از دست داد و مدت کوتاهی است که از پس تکاپوی بازگرداندن امنیت و ثبات، فرصت بازسازی خود را یافته است. در این فضا هنرمندان ازیک سو زیر فشار انتظار برای پرداختن به مضامین جنگ، آوارگی و فجایع اجتماعی، و از سوی دیگر انتظار ادامه دادن جریان مدرنیسم هنر عراق، آزادی بیان هنری و جستجوی افق‌های تازۀ سبکی را از دست دادند.

با این‌حال از پس همۀ این تحولات شاهد بازآرایی هویت عراقی به شکلی تازه هستیم؛ شکلی که در آن کنش یادآوری و روایت، اهمیت کلیدی میابد. هنر دیجیتال به‌عنوان رسانه‌ای جدید، ضمن مستندسازی واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی در خدمت حافظۀ جمعی، نسل جدیدی از هنرمندان را به وجود آورد که برای بیان موضوعاتی چون جنگ، آوارگی و هویت از ابزارهای دیجیتال معاصر از جمله نقاشی دیجیتال، ویدئو آرت و واقعیت مجازی استفاده می‌کنند. به‌خصوص هنرمندان مهاجر عراقی بیش از دیگران، با بازخوانی گذشته و تعریف هویت درگیر هستند؛ هویتی مبتنی بر روایت شخصی و نه تعاریف کلی.

هنر معاصر عراق — تصاویری از پروژۀ خانۀ حافظه از باسیل الراوی

باسیل الراوی[1] هنرمند عراقی‌تبار که در گلاسکو تحصیل کرده، در اغلب کارهای خود با بازیابی و بازسازی مواد آرشیوی بر حافظه، هویت و سیاست ‌می‌کند. خانۀ حافظه[2] یک پروژه درجریان است که با واقعیت مجازی در یک پلتفرم آنلاین بر بستر عکس‌های آرشیوی شخصی مهاجران عراقی و خاطرات مرتبط با آن‌ها ساخته شده. شرکت‌کنندگان در یک گفتگوی ویدئویی، حول یک عکس انتخابی از عکس‌های خودشان، از خاطرات خود از لحظۀ عکاسی می‌گویند و جزئیات خارج از کادر آن عکس را به آن اضافه می‌کنند.

همگی این مطالب با واقعیت مجازی به یک خاطرۀ برساختۀ دیجیتالی تبدیل می‌شود که مخاطب با عینک سه‌بعدی می‌تواند در فضای آن گردش کند و تجربه‌ای از “بسط لحظۀ عکاسانه”[3] به دست بیاورد. اینگونه هنرمند انتقال روایت‌های فردی به یک اجتماع گسترده‌تر را ممکن می‌سازد و تاریخی جمعی از داستان‌های دست اول عراقی می‌سازد که تصویر مسلطِ رسانه از عراق را به چالش می‌کشد.

جانان العاوی[4] دیگر هنرمند عراقی، ساکن لندن است. او در نمایش 2023 خود با عنوان جا-نشان‌ها[5] مصادف با بیستمین سال حملۀ امریکا به عراق، در گالری آب انبار، با ترکیب عکس‌های آرشیوی و عکس‌های هوایی از محل فرودگاه‌های امریکا در بریتانیا پس از جنگ جهانی دوم، ویدیویی ساخته که روند تغییرات طبیعی این مکان‌ها را نشان می‌دهد.

این ویدیو در کنار عکس‌هایی از تغییرات محیطی کشورش عراق، محملی است برای بررسی عینی چگونگی جابجایی قدرت از بریتانیا به امریکا و دست‌به‌دست‌شدن عراق بین این دو قدرت، در فاصلۀ دو جنگ اول و دوم جهانی. او در خوانشی انتقادی نسبت به وضعیت ژئوپولتیک کشورش بر آن است تا نقش محوری بریتانیا در شکل‌گیری خاورمیانه مدرن و فجایع پس از آن را از یاد نبریم.

در کنار این عکس‌های هوایی که در آن‌ها انسان عملاً از فرط کوچک‌شماری حذف شده، عکس‌هایی می‌بینیم از زنانی عزادار و پریشان که صورت خود را در مقابل دوربین پوشانده‌اند. و همچنین ویدیوهایی از مصاحبه با زنان با تمرکز بر زبان بدن آنان جلوی دوربین فیلمبرداری. همۀ این‌ها ارتباطی بینامتنی میان بدن، حافظه، جغرافیا و سیاست برقرار می‌کند و یادآور می‌شود که همانقدر که روایت خُرد این بدن‌ها مبهم و غیرقابل خوانش دقیق است، روایت‌های رسمی هم می‌توانند مبهم و غیرقابل اعتماد باشند. پس به‌یادآوردنِ مداوم، مهم است.

لوگوهای گالریهای نام برده در متن

جدا از این که هنر عراق در خارج از کشور چگونه نمایان و تعریف می‌شود، در اینجا می‌خواهیم نگاهی به صحنۀ هنر معاصر عراق همین حالا بیاندازیم. در بغداد چندین گالری مشغول به کار هستند که اغلب به دلایل امنیتی و پیچیدۀ جنگ داخلی و عدم ثبات سیاسی سال‌ها تعطیل بوده‌اند اما دوباره از حدود 2021 به بعد فعالانه شروع به کار کرده‌اند؛

گالری حوار[6] در 1992 توسط قاسم ثابتی هنرمند نسل هشتاد، در زمانۀ جنگ و تحریم تأسیس شده و تأثیر به‌سزایی در شکل‌دادن به صحنۀ هنر معاصر عراق داشته است. این گالری فقط به نمایش آثار محدود نیست بلکه در زمان تأسیس خود مفری برای هنرمندان محسوب می‌شد و امروز هم با فضاهای مختلف، میزبان اجرای موسیقی و رویدادهای ادبی و تبادلات فرهنگی است. ثابتی که دبیر شورای فرهنگی عراق و نایب رییس انجمن هنرمندان عراق است، شکوفایی صحنۀ هنر معاصر عراق در سال‌های 2021 به بعد را در پیوند حمایت دولتی با حمایت خصوصی می‌داند.

گالری اکد[7] در 2001 تأسیس شد اما بعدتر به دلایل امنیتی و اقتصادی به مدت هفت سال تعطیل بود تا در 2021 دوباره شروع به کار کرد و بازگشایی پرازدحام ش جان دوباره‌ای به زندگی هنری بغداد داد. گالریِ گالری[8] هم یکی از جدیدترین و بزرگ‌ترین گالری‌های بغداد است.

نهاد غیردولتی تازه‌تأسیس ترکیب[9] یکی از نهادهای مهم فرهنگی-هنری بغداد است که برنامه‌های گوناگونی ترتیب می‌دهد. از جمله فعالیت‌های هنری شهری در قالب برنامۀ گشت‌زنی در بغداد که ترکیبی از کارگاه‌های متمرکز بر کنش‌گری اجتماعی، تولیدات گروهی، قصه‌خوانی و … است، مرکز خانۀ ترکیب که فضایی رایگان برای نمایش، پژوهش و تولید در اختیار می‌گذارد، جشنوارۀ هنر معاصر بغداد و نیز برنامه‌های هنردرمانی. این نهاد با کمک‌های داوطلبانه به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

گالری دیگر، مدارات[10] نام دارد و در 2006 تأسیس شده و پذیرای انواع سبک‌ها و گوناگونی هنری عراق است. این گالری هم چند سالی بسته بوده و در 2022 با نمایش افیون 88، معلق برفراز بی‌نهایت[11] از هنرمند سی‌ودو سالۀ عراقی، مصطفی غنام دوباره شروع به کار کرده است. غنام در مدیوم‌های مختلفی از جمله نقاشی و مجسمه دست به تجربه می‌زند و به عنوان مدیر هنری و کیوریتور با گالری‌هایی همچون گالری کار می‌کند.

در این مجموعه که چیدمانی از طراحی‌های بزرگ اوست برخوردی بیانگرانه با مسئلۀ بودن را می‌بینیم که گاه مکان‌مند و فیگوراتیو شده و گاه درونی و انتزاعی است. جستجویی است در فضایی روایی-مالیخولیایی که به گفتۀ خود هنرمند :”بیانی از فشارهای درونی، احساسات ناگفتنی و کنکاش‌های پنهان است”.

شکل دیگری از درونکاوی و کلنجار با درد را در اولین نمایش 2026 گالری گالری می‌توان دید. در مجموعۀ 9؛ از وجود به وجود[12] نقاشی‌ها و طراحی‌های هنرمند 46 ساله ساکار سلیمان که به درد بارداری و زایمان پرداخته “جستجویی است در زنانگی به مثابه نیروی خلق و تولد به عنوان یکی از عمیق‌ترین بیان‌های وجود انسان”. در ادامۀ استیتمنت می‌خوانیم : این آثار از تجربۀ روحی و بدنی شخصی برآمده‌اند.

آنجا که درد به مسیر تحول و حافظه به مادۀ بصری زنده مبدل می‌شود”. خانم سلیمان با مواد گوناگونی چون گل، چوب و پارچه کار می‌کند و چندین کار چیدمان، اجرا و لندآرت در مجموعه آثار خود دارد. فعالیت هنری او از موضوعاتی چون جنگ، زنان یزیدی، تبعیدیان سوری تا آموزش و کار با کودکان بازپروری را دربرمی‌گیرد. در اغلب چیدمان‌ها یا لندآرت سلیمان می‌توان پیوند مکان، یادمان و حافظه را دید. همچنین بدن زنانه و پیوند آن با سرزمین و وطن دائماً در شکل دایره و اسپیرال وارد کارش می‌شود.

آنچه از این نگاه کلی برمیاید آن است که فعالیت اغلب گالری‌ها و فضاهای هنری که در اینجا معرفی شدند -به‌خصوص حوار و ترکیب-، حول محور گفتگو و ایجاد امکان حضور، آموزش و کنشگری شکل گرفته است. گویی اکنون ایدۀ تداوم فرهنگی و بازیابی هویت، نه در نسبتی طولی با تاریخ که در عرض و در گفتگو با وضع موجود پیگیری می‌شود.

منابع:

– عراق که سربرمیاورد، صحنۀ هنر بغداد هم می‌بالد، هدانی دیتمرس، نشریۀ مرکز ریویو، 2022

– هنر دیجیتال: اصالت و مدرنیته در صحنۀ فرهنگی عراق، حنا عبدوالرزاق قدیب.

–در میانۀ شرحه‌شرحه‌گی و آوارگی، نادا شبوث، نشریۀ MERIP، شمارۀ 263، 2012.merip.org

– وبسایت خبری-هنری-پژوهشی محیط. Mohit.art

– وبسایت گالری آب انبار لندن.

– وبسایت هنرمند Sakar Sleman

– وبسایت هنرمند Basil Alrawi

[1] Basil Alrawi

[2] بیت‌الذاکره

[3] عبارتی از خودِ هنرمند برای مجموعه‌ای از پروژه‌های عکاسی‌ش.

[4] Jananne Al-Ani