مردی که می‌نویسد، مروری بر 5 دهه فعالیت هنری اسماعیل خلج

مردی که می‌نویسد، مروری بر 5 دهه فعالیت هنری اسماعیل خلج
نمایشگاه سایه
مجله هنرهای تجسمی آوام: به قلم حافظ روحانی


اسماعیل خلج

اسماعیل خلج، متولد 1315، نمایش‌نامه‌نویس، کارگردان تئاتر و تلویزیون، هنرپیشه‌ی تئاتر، سینما و تلویزیون و از اعضای کارگاه نمایش و کارمند بازنشسته‌ی صدا و سیما (اداره‌ی رادیو و تلویزیون ملی ایران). از چهره‌های کلیدی تئاتر ایران در دهه‌ی 1350 به حساب می‌آید که کوشید تا خرده‌فرهنگ قهوه‌خانه را در آثار نمایشی‌اش تصویر و زبان‌شان را بازسازی کند و از همین‌رو می‌توان گفت که تأثیر فراوانی بر نسلی از نویسندگان گذاشت که به تأسی از او کوشیدند تا عادات، زبان و آداب و رسوم این خرده‌فرهنگ را در آثارشان بازنمایی و بازسازی کنند.

بعد از فیلم مستندی درباره‌ی او که سال گذشته در گروه هنر و تجربه به نمایش درآمد، حالا نمایشگاه «سایه» فرصتی است دوباره برای مرور آثار این نمایش‌نامه‌نویس و چهره‌ی مؤثر تئاتر و البته یک اتفاق که به ما امکان می‌دهد تا شاهد وجهی دیگر از آثار خلاقه‌ی او باشیم که پیش‌تر ندیده بودیم؛ آثار نقاشی.

بزرگ‌ترین تالار نمایش نگارخانه‌ی ممّیز در خانه‌ی هنرمندان ایران به نمایش آثار نقاشی اسماعیل خلج اختصاص یافته بود. دو تالار کوچک‌تر، محل نمایش و مرور آثار نمایشی خلج است، از پوستر نمایش‌ها گرفته تا تکه فیلم‌هایی از اجراها و فیلم‌هایی که او در طول این سال‌ها بازی و اجرا کرده است. مجموعه‌ای البته نه چندان کامل که با داشته‌های اندک (در قیاس با نمایشگاهی به این نام) برگزار شده بود. می‌شد لااقل این انتظار را داشت که نمونه‌هایی از دست‌نوشته‌ها، یا اوراق شخصی هنرمند که ممکن بود برای علاقه‌مندان جالب باشد در این بخش به نمایش درآید که چنین نشده بود و از این‌رو به تردید بتوان این بخش را واجد نکته‌ای جذاب ارزیابی کرد.

ورودی نگارخانه با چند نوشته آغاز می‌شود، یکی که عیناً چند سطر نخست مقاله‌ی ویکی‌پدیای فارسی این هنرمند است و باقی مروری بر کارنامه‌ی کاری خلج که به خطی ریز و بر روی چند مقوای بزرگ و بدون سلیقه به روی دیوار نصب شده که انگار بیش‌تر جهت رفع تکلیف بوده تا کمک به بازدیدکنندگان و احتمالاً ارائه‌ی اطلاعات.

اما مهم‌ترین بخش نمایشگاه همان تالار بزرگ‌تر است که آثار نقاشی خلج به نمایش درآمده با نوشته‌ای از مجید گیاه‌چی که در چند سطر مختصر پیشینه‌ی کاری خلج نقاش را وصف می‌کند. با توجه به شکل ارائه‌ی آثار در سه اتاق نگارخانه به نظر می‌رسد که هدف برگزارکنندگان بیش‌تر تأکید بر نقاشی‌ها بوده است و نه بر آثار نمایشی که با بی‌ظرافتی در دو اتاق کوچک‌تر به نمایش درآمده‌اند.

نمونه‌های اولیه‌ی آثار خلج در نمایشگاه بیش‌تر به مشق‌هایی شبیه است که هر نقاشی احتمالاً در ابتدای راه اجرا می‌کند؛ نمونه‌هایی از منظره‌سازی و طبیعت بی‌جان. عمده‌ی آثار خلج در نمایشگاه اما با حس و حالی کم‌و‌بیش مشابه نقاشی شده‌اند؛ یادآور یک نگاه خوش‌بینانه و همراه با شفقت از پیکره‌ای نه چندان واضح که بر روی پس‌زمینه‌ای تصویر شده که یک باغ، باغچه یا مکانی سرسبز را تداعی می‌کند با تنالیته‌ی رنگ سبز که همان نگاه خوش‌بینانه و همراه با شفقت را در نگاه بیننده مؤکد می‌کند. این مجموعه آثار هنرمندی را نشان می‌دهد که تا حد زیادی با مهارت کار می‌کند و لااقل در یک نمونه از آثار طبیعت بی‌جان، به سراغ یک تجربه‌ی فنی دشوار در عمق‌نمایی رفته است. در آثار بزرگ‌تر اما خلج، برخلاف آثار اولیه به یک زبان مشخص بصری رسیده و به نظر می‌رسد که با اطمینان بیش‌تری به سراغ بوم‌های بزرگ‌تر رفته است؛ اطمینانی بیش‌تر نسبت به آن‌چه می‌خواهد تصویر و بیان کند و در قیاس با آثار قدیمی‌تر که رد خام‌دستی یک نقاش تازه‌کار بر آن‌ها مشهود است. با این‌حال هنرمند در انتخاب رنگ‌ها تا حد زیادی امساک می‌کند و ترجیح داده تا از دایره‌ی رنگی محدودی استفاده کند. همین تکرار رنگ‌ها در عمده‌ی آثار باعث می‌شود تا نقاشی‌ها دچار تکرار شوند. و به نظر برسد که آثار تا حد زیادی به یکدیگر شبیه هستند و از این‌رو بیش از آن‌که یادآور یک مجموعه باشند، به تجربیاتی مشابه از یک دستاورد شبیه‌اند، جایی که انگار هنرمند دست خود در خلاقیت بیش‌تر و تجربیات جسورانه‌تر را بسته.

نمایشگاه «مروری بر 5 دهه فعالیت هنری اسماعیل خلج» فرصتی است برای تماشای یک وجه تازه از یک نمایش‌نامه‌نویس، کارگران و هنرپیشه‌ی تئاتر و بیش‌تر فرصتی است برای پژوهش‌گران حوزه‌ی نمایش تا با دیدن این وجه دیگر، بر اطلاعات خود بیافزایند تا شاید کمکی باشد برای شناخت بهتر اسماعیل خلج. برگزاری این نمایشگاه‌ها بسیار لازم است، با این‌حال به مانند هر کار پژوهشی دیگری دقت می‌خواهد و توجه به اهمیت وجه مطالعاتی و البته ظرافت در چیدن نمایشگاه و ارائه‌ی آثار و اسناد؛ در نمایشگاه فوق شاهد هیچ‌کدام از این دو امر لازم نیستیم.

نقد نمایشگاه‌های قبل به قلم حافظ روحانی را اینجا بخوانید:

نمایشگاه صد اثر صد هنرمند گالری گلستان

«صد اثر، صد هنرمند»، وقتی هنر معاصر ایران، کوچک بود

«صد اثر، صد هنرمند»، وقتی هنر معاصر ایران، کوچک بود نمایشگاه «صد اثر، صد هنرمند» سال 1398 مجله هنرهای تجسمی آوام: به قلم حافظ روحانی 27 سال پیش بود که برای نخستین بار، نمایشگاه «صد اثر، صد هنرمند» به همت لیلی گلستان برگزار شد. این عدد (27 سال) اما نه فقط یادآور قدمت این نمایشگاه سالانه که در عین‌حال یادآور تداوم فعالیت گالری گلستان، به عنوان یکی از قدیمی‌ترین نگارخانه‌های تهران (و ایران) است. اما از سوی دیگر مرور این […]

بدون دیدگاه
لاله معمار اردستانی گالری  اعتماد 2

لاله معمار اردستانی | کمینه‌ی اندوه

کمینه‌ی اندوه نقدی بر نمایشگاه «روییده »لاله معمار اردستانی گالری  اعتماد 2 آوام مگ به قلم حافظ روحانی ردیف گیاهانِ تازه‌روییده با برگ‌های تازه و تُردِ سبز این قابلیت را دارند که حتی پیش از مواجهه با بوم‌های بزرگ‌تر یا آثار کوچک‌ترِ طراحی نظر بیننده را جلب کنند. این مواجهه باعث می‌شود که تماشاگرِ نمایشگاه «روییده»، آثار لاله معمار اردستانی در اعتماد 2، حتی پیش از رودررویی با نخستین اثر روی دیوار، با یک حال‌و‌هوا روبه‌رو شود. به‌این‌ترتیب، آن‌چه بعد […]

بدون دیدگاه
نمایشگاه فرح سلطانی در گالری شیرین

یادداشتی بر نمایشگاه فرح سلطانی در گالری شیرین

دل‌بستگی به اشیاء یا آزادی در نقش‌زدن یادداشتی بر نمایشگاه فرح سلطانی در گالری شیرین آوام مگ: به قلم حافظ روحانی از مجموع همه‌ی اشیایی که فرح سلطانی در طول دو نمایشگاه انفرادی پیشین‌اش (آریانا، دی‌ماه 1394 و ثالث، تیرماه 1396) تصویر کرده بود، مترهای خیاطی به سومین نمایشگاه‌ انفرادی‌اش در شیرین رسید، متری که پیش‌تر و از مجموع همه‌ی اشیایی که او در ثالث نمایش داد به روی پوستر آن مجموعه هم راه یافت. بااین‌حال، آن‌چه سلطانی در مجموعه‌ی […]

بدون دیدگاه
بهداد لاهوتی

«دستگاه» بهداد لاهوتی | هراس خشونت یا نمایش چشمگیر هنر معاصر

«دستگاه» بهداد لاهوتی  عدم امکان نمایش منطقیِ هراس جنگ توسط هنرمند معاصر درباره‌ی نمایشگاه بهداد لاهوتی در گالری هدایت آوام مگ به قلم حافظ روحانی نمایشگاه جدید آثار بهداد لاهوتی، از اعضای فعال انجمن هنرمندان مجسمه‌ساز ایران، بیش‌تر به چیدمان نزدیک می‌شود تا مجسمه به تعریف سنتی‌اش؛ آن‌چنان که آخرین دوسالانه‌ی ملی مجسمه‌سازی ایران کوشیده بود تا مجسمه را در قالب وضعیتی نمایش دهد که هنر معاصر خوانده می‌شود. با این‌حال، ردپای کارِ یک مجسمه‌ساز را می‌توان در جزئیات اجرای […]

بدون دیدگاه
نمایشگاه محسن الهیان در گالری علیها

محسن الهیان در گالری علیها | زیر سیطره‌ی بزرگان

نقدی بر نمایشگاه محسن الهیان در گالری علیها زیر سیطره‌ی بزرگان آوام مگ: به قلم حافظ روحانی نتیجه‌ی یک گشت‌و‌گذار کوتاه در موتور جستجوگر گوگل، نشان می‌دهد که محسن الهیان عمدتاً آثارش را با اصطلاحاتی نظیر کالیگرافی نو (نمایشگاه دی ماه 95 در احسان) یا نقاشی‌خط (نمایشگاه آبان 95 در علیها) معرفی می‌کند، یعنی از این طریق او به سبقه‌اش به عنوان یک خوش‌نویس تأکید کرده و ریشه‌‌ی آثارش را به این شاخه‌ی هنری پیوند می‌زند. به این ترتیب با […]

بدون دیدگاه
بنفشه همتی گالری ایرانشهر

شکل، شکل است | نقدی بر نمایشگاه بنفشه همتی در ایرانشهر

نقدی بر نمایشگاه بنفشه همتی در گالری ایرانشهر با عنوان «رد غیاب» شکل، شکل است آوام مگ: به قلم حافظ روحانی توجه به ساختارهای هندسی، در جهت بازنگری کیفیت نقوش بصری و تزئینی هنر ایران به‌خصوص در دوران اسلامی از یک‌سو و از سوی دیگر جستجوی نقش‌مایه‌های تزئینیِ منطبق با سلیقه‌ی روز که محبوب خریداران و مجموعه‌داران آثار هنری هم باشد در هنر معاصر ایران تازه نیست؛ لااقل از زمانی که کسانی چون منیر شاهرودی فرمان‌فرماییان و دیگران دست به بازسازی […]

بدون دیدگاه
مصطفی دره باغی گالری اعتماد

جهان دیریاب آرمانی در آثار مصطفی دره‌باغی

نقدی بر نمایشگاه مصطفی دره‌باغی در اعتماد جهان دیریاب آرمانی آوام مگ: به قلم حافظ روحانی این نخستین بار نیست که مصطفی دره‌باغی با حرکات متناوب قلم‌مو یا تکرار موتیف‌های بصری کار می‌کند؛ در آثار پیشین این نقاش 53 ساله هم تکرار متوالی موتیف‌های بصری سازنده‌ی بخشی از اثر هنری یا کل آن بود. حالا اما نقاش با اصرار و تأکید بر اشکال تکرار شونده، مجموعه‌ی «باغ» را به اعتماد آورده است؛ به فاصله‌ی 5 سال از آخرین نمایشگاه‌اش در […]

بدون دیدگاه

محمدحسین عماد

فرم‌ معنادار در «تهی فعال» محمدحسین عماد

نقدی بر نمایشگاه محمدحسین عماد در گالری اثر تهی فعال آوام مگ: به قلم حافظ روحانی در نخستین دهه از سده‌ی پرآشوب بیست بود که کلایو بل و راجر فرای در جستجوی تعریفی تازه از هنر بودند که بتواند آثار سزان و دیگرانی را توضیح دهد که راه و روش او را پی گرفته بودند؛ آن‌ها دریافته بودند که شاید تنها بتوان آثار جدید را ذیل یک واژه توضیح داد؛ فرم. با این‌حال هیچ فرمی به خودی‌خود تعریف هنر نیست، […]

بدون دیدگاه

رضا لواسانی گالری اثر

حقیقت طراحی در آثار رضا لواسانی، گالری اثر

نمایشگاه رضا لواسانی با عنوان «پرده» در اثر حقیقت طراحی به قلم حافظ روحانی در هنر معاصر ایران، رضا لواسانی چهره‌ای یگانه به‌حساب می‌آید؛ پیش از هر چیز به واسطه‌ی تکنیک منحصر به فرد و ویژه‌اش در طراحی و اجرای مجسمه‌های غول‌پیکر با پاپیه‌ماشه که معمولاً ابعاد، جزئیات و ریزه‌کاری‌های‌شان بیننده را محصور می‌کند. اما این تنها دلیل یگانگی او به عنوان یک هنرمند نیست؛ اگر جدیت را یک کیفیت در پرداخت و اجرای اثر هنری و کار هنرمندانه قلم‌داد […]

بدون دیدگاه

پیکره‌های جنبشی آرش فاتح گالری ویستا

پیکره‌های جنبشی آرش فاتح | مرور گذشته و راه‌های جدید

پیکره‌های جنبشی آرش فاتح در گالری ویستا مرور گذشته و راه‌های جدید سایت تندیس به قلم حافظ روحانی تجربیات، آرش فاتح، طیف وسیعی از سؤالات و مسائل گوناگون مجسمه‌سازی را شامل می‌شود؛ از رابطه‌ی حجم با فضا گرفته، تا نسبت بین مواد کار مختلف از چوب گرفته تا فلز، از نوع مواجهه‌ی هنرمند با حجم و میزان دستکاری در ماده‌ی کار گرفته تا حتی شکل ارائه. آرش فاتح در طول چند ساله‌ی گذشته، نشان داده که کم‌و‌بیش با همه‌ی این […]

بدون دیدگاه

مجسمه‌های امیر خشنودی، این دل مجنون در گالری سهراب

مجسمه‌های امیر خشنودی، این دل مجنون در گالری سهراب

نمایشگاه آثار امیر خوشنودی، با عنوان «این دل مجنون» در سهراب احساس سخنان تکراری بر زبان می‌آورد سایت تندیس به قلم حافظ روحانی آثار امیر خوشنودی، در مضمون فاقد پیچیدگی است؛ لااقل در هنر معاصر که صراحت در بیان مضمون به کرات دیده شده و حتی مورد تأیید است، این ویژگی یک امتیاز محسوب می‌شود. بیننده با تماشای آثار او کم‌و‌بیش به سرعت مضمون و حتی معنی را درمی‌یابد، متوجه کارکرد فرم و نسبت آن با مضمون شده و ویژگی […]

بدون دیدگاه

نقاشی ندا راهی حق به شهر گالری خط سفید

تضادها و تعارض‌ها در نقاشی‌های ندا راهی با عنوان حق به شهر

نمایشگاه آثار ندا راهی، تحت عنوان «حق به شهر» در گالری خط سفید تضادها و تعارض‌ها سایت تندیس به قلم حافظ روحانی هر چند در نوشته‌ی نمایشگاه آثار ندا راهی در خط سفید تحت عنوان «حق به شهر»، به قلم هادی مؤمنی بیش‌تر بر وجه انتزاعی آثار او و تقابل‌شان با تنها عنصر بصری عینی یعنی اگزوز تأکید شده و مؤمنی از طریق تأکید بر این تقابل مابین نقاشی انتزاعی و نقاشی فیگوراتیو در تلاش بوده تا آثار این هنرمند […]

بدون دیدگاه